Το πτυχίο δεν αποτελεί πλέον ασφαλές «διαβατήριο» για την αγορά εργασίας στην Ελλάδα, η οποία καταγράφει την υψηλότερη ανεργία πτυχιούχων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Την ώρα που σε αρκετές χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης η απορρόφηση των αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης είναι σχεδόν καθολική, η ελληνική πραγματικότητα σκιαγραφεί ένα ανησυχητικό χάσμα ανάμεσα στην εκπαίδευση και την απασχόληση.
Είναι χαρακτηριστικό ότι σε χώρες όπως η Ρουμανία, η Τσεχική Δημοκρατία, η Πολωνία και η Βουλγαρία, η ανεργία των αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης βρίσκεται κάτω από 1,5%. Το ποσοστό αυτό αποτυπώνει μια αγορά εργασίας που, παρά τις επιμέρους δυσκολίες, καταφέρνει να ενσωματώνει γρήγορα τους νέους επιστήμονες και να αξιοποιεί το ανθρώπινο κεφάλαιο.
Η ελληνική πρωτιά που δεν τιμά
Στον αντίποδα, η Ελλάδα αναδεικνύεται «πρωταθλήτρια» στην ανεργία των πτυχιούχων εντός της ΕΕ, σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία. Η πρωτιά αυτή δεν αφορά επιδόσεις ανάπτυξης ή καινοτομίας, αλλά μια διαχρονική αδυναμία της οικονομίας να δημιουργήσει επαρκείς και ποιοτικές θέσεις εργασίας για υψηλά καταρτισμένους νέους.
Το φαινόμενο δεν είναι καινούργιο. Η πολυετής οικονομική κρίση, η περιορισμένη παραγωγική βάση, η μικρή διασύνδεση πανεπιστημίων και επιχειρήσεων και η αργή μετάβαση σε ένα μοντέλο οικονομίας υψηλής προστιθέμενης αξίας έχουν διαμορφώσει ένα περιβάλλον όπου το πτυχίο δεν εγγυάται επαγγελματική αποκατάσταση.
Η εικόνα αυτή δημιουργεί πολλαπλές πιέσεις: από τη μία πλευρά, ενισχύει την ανασφάλεια των νέων που επενδύουν χρόνο και πόρους στην εκπαίδευσή τους· από την άλλη, τροφοδοτεί τη μετανάστευση εξειδικευμένου προσωπικού, στερώντας από τη χώρα πολύτιμο ανθρώπινο δυναμικό.
Το χάσμα με την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη
Η σύγκριση με τη Ρουμανία, την Τσεχική Δημοκρατία, την Πολωνία και τη Βουλγαρία είναι ενδεικτική των διαφορετικών τροχιών που ακολουθούν οι ευρωπαϊκές οικονομίες. Σε αυτές τις χώρες, όπου η ανεργία των αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης είναι κάτω από 1,5%, η ζήτηση για εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό φαίνεται να παραμένει ισχυρή.
Η ενίσχυση βιομηχανικών κλάδων, οι επενδύσεις σε τεχνολογία και η αξιοποίηση ευρωπαϊκών πόρων για την αναβάθμιση δεξιοτήτων έχουν συμβάλει στη δημιουργία θέσεων εργασίας που απορροφούν τους νέους επιστήμονες. Αντιθέτως, στην Ελλάδα η αναντιστοιχία προσφοράς και ζήτησης δεξιοτήτων παραμένει έντονη, με αποτέλεσμα πολλοί πτυχιούχοι είτε να παραμένουν άνεργοι είτε να απασχολούνται σε θέσεις που δεν αντιστοιχούν στο επίπεδο σπουδών τους.
Οι προκλήσεις της επόμενης ημέρας
Η διατήρηση της Ελλάδας στην κορυφή της ανεργίας των πτυχιούχων στην ΕΕ συνιστά σαφή προειδοποίηση για την ανάγκη στοχευμένων πολιτικών. Η σύνδεση της εκπαίδευσης με τις ανάγκες της αγοράς, η προώθηση της καινοτομίας, η στήριξη της επιχειρηματικότητας και η δημιουργία σταθερού επενδυτικού περιβάλλοντος αποτελούν βασικούς άξονες για την αντιστροφή της τάσης.
Σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη επιδιώκει την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της τεχνολογικής της αυτονομίας, η αξιοποίηση του μορφωμένου ανθρώπινου δυναμικού είναι κρίσιμη. Για την Ελλάδα, η πρόκληση είναι διπλή: να περιορίσει την ανεργία των πτυχιούχων και ταυτόχρονα να μετατρέψει το πτυχίο σε πραγματικό μοχλό ανάπτυξης και κοινωνικής κινητικότητας.
