Η τεχνητή νοημοσύνη εισβάλλει πλέον σε ένα από τα πιο ευαίσθητα πεδία της ανθρώπινης εμπειρίας: το πένθος. Νέες εφαρμογές AI υπόσχονται να «ξαναζωντανέψουν» όσους χάσαμε, επιτρέποντας στους ζωντανούς να συνομιλούν με ψηφιακές εκδοχές αγαπημένων τους προσώπων. Ωστόσο, πίσω από την τεχνολογική καινοτομία, ειδικοί προειδοποιούν ότι τα λεγόμενα griefbots ανοίγουν δύσκολα ηθικά και ψυχολογικά ερωτήματα που η κοινωνία δεν έχει ακόμη επαρκώς επεξεργαστεί.
Η βασική ιδέα είναι απλή αλλά ταυτόχρονα βαθιά ανατρεπτική: μέσω της συλλογής δεδομένων –μηνυμάτων, email, αναρτήσεων, ηχητικών και βίντεο– τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να δημιουργήσουν ένα ψηφιακό «ομοίωμα» ενός ανθρώπου που έχει φύγει από τη ζωή. Το αποτέλεσμα είναι ένα chatbot που μιμείται τον τρόπο γραφής, τις εκφράσεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τη φωνή του εκλιπόντος, δίνοντας την αίσθηση μιας ζωντανής συνομιλίας.
Η υπόσχεση της τεχνολογίας
Για πολλούς ανθρώπους που βιώνουν απώλεια, η δυνατότητα μιας ακόμη «συζήτησης» φαντάζει παρηγορητική. Η τεχνολογία AI παρουσιάζεται ως εργαλείο διατήρησης της μνήμης και της σύνδεσης, ιδίως σε κοινωνίες όπου το ψηφιακό αποτύπωμα αποτελεί πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητας. Οι δημιουργοί τέτοιων εφαρμογών υποστηρίζουν ότι τα griefbots μπορούν να λειτουργήσουν υποστηρικτικά στη διαδικασία του πένθους, επιτρέποντας μια σταδιακή αποδοχή της απώλειας.
Η πρακτική αυτή δεν περιορίζεται μόνο σε γραπτές συνομιλίες. Με τη ραγδαία εξέλιξη της συνθετικής φωνής και της αναπαράστασης εικόνας, η εμπειρία γίνεται ολοένα πιο ρεαλιστική. Το ερώτημα, ωστόσο, είναι κατά πόσο ο ρεαλισμός αυτός βοηθά ή παγιδεύει.
Τα ηθικά διλήμματα
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι τα griefbots εγείρουν σύνθετα ζητήματα συναίνεσης και ιδιωτικότητας. Ποιος αποφασίζει αν τα δεδομένα ενός ανθρώπου μπορούν να χρησιμοποιηθούν μετά θάνατον; Υπάρχει ρητή συγκατάθεση; Και τι συμβαίνει όταν το ψηφιακό «αντίγραφο» αρχίζει να αποκλίνει από την πραγματική προσωπικότητα;
Παράλληλα, ανακύπτει το ερώτημα της αυθεντικότητας. Ένα σύστημα AI, όσο προηγμένο κι αν είναι, λειτουργεί με βάση αλγορίθμους και πιθανότητες. Η «προσωπικότητα» που αναπαράγει δεν είναι παρά μια στατιστική προσομοίωση. Η πιθανότητα αλλοίωσης της μνήμης του εκλιπόντος ή δημιουργίας μιας εξιδανικευμένης –ή στρεβλής– εικόνας δεν μπορεί να αγνοηθεί.
Οι ψυχολογικές συνέπειες
Σε ψυχολογικό επίπεδο, οι ανησυχίες εστιάζουν στο κατά πόσο τέτοιες πρακτικές διευκολύνουν ή εμποδίζουν τη φυσική πορεία του πένθους. Η διαδικασία αποδοχής της απώλειας προϋποθέτει, σύμφωνα με την επιστημονική κοινότητα, την αναγνώριση της οριστικότητας του θανάτου. Η συνεχής ψηφιακή «παρουσία» ενδέχεται να παρατείνει την άρνηση ή να ενισχύσει την εξάρτηση.
Από την άλλη πλευρά, δεν λείπουν οι φωνές που βλέπουν στην τεχνολογία αυτή μια σύγχρονη μορφή μνημείου: έναν τρόπο διατήρησης της ιστορίας και της φωνής ενός ανθρώπου για τις επόμενες γενιές. Η τελική επίδραση φαίνεται να εξαρτάται από τον τρόπο χρήσης, το ψυχολογικό υπόβαθρο του χρήστη και το πλαίσιο υποστήριξης.
Καθώς η τεχνολογία AI εξελίσσεται με ταχύτητα, η κοινωνία καλείται να απαντήσει σε ερωτήματα που μέχρι πρόσφατα ανήκαν στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας. Το αν είναι «okay» να συνομιλούμε με τους νεκρούς μας μέσω της AI δεν αποτελεί απλώς τεχνολογικό ζήτημα, αλλά βαθιά ανθρώπινο. Και οι απαντήσεις δεν θα δοθούν μόνο από τους αλγορίθμους, αλλά από τις αξίες και τα όρια που θα επιλέξουμε να θέσουμε.
