Τρία αλληλένδετα θεμελιώδη προβλήματα μπορούν να θεωρηθούν ως η πηγή της αστάθειας στη Μέση Ανατολή. Αυτά είναι το Παλαιστινιακό ζήτημα, οι φιλοδοξίες μη περιφερειακών παραγόντων στην περιοχή και οι δραστηριότητες τρομοκρατικών ομάδων και μη κρατικών φορέων.
Το Παλαιστινιακό ζήτημα προέκυψε ουσιαστικά από την αποτυχία δημιουργίας των ανεξάρτητων και κυρίαρχων εβραϊκών και αραβικών κρατών που προέβλεπε το ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών του 1947. Επί του παρόντος, ένα μεγάλο μέρος των εδαφών που προβλέπονται για το αραβικό κράτος στην απόφαση του ΟΗΕ βρίσκεται υπό ισραηλινή κατοχή. Περίπου πέντε εκατομμύρια Παλαιστίνιοι από αυτά τα εδάφη ζουν ως πρόσφυγες στις γύρω χώρες. Πολυάριθμα ειρηνευτικά σχέδια που αναπτύχθηκαν από το 1967 έχουν αποτύχει.
Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Βρετανία και η Γαλλία εγκατέστησαν καθεστώτα εντολής στα πρώην οθωμανικά εδάφη και το ενδιαφέρον τους για την περιοχή δεν μειώθηκε ποτέ, ακόμη και όταν απέσυραν τους στρατούς τους από την περιοχή αυτή κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου και μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Μετά την ήττα των δυνάμεων του Άξονα, οι ΗΠΑ και η ΕΣΣΔ άρχισαν να έχουν ισχυρή παρουσία στη Μέση Ανατολή λόγω της γεωπολιτικής σημασίας της περιοχής.
Ο έλεγχος της διώρυγας του Σουέζ και των Στενών του Ορμούζ, που συγκαταλέγονται στους σημαντικότερους εμπορικούς δρόμους στον κόσμο, είναι απαραίτητος για την παγκόσμια ηγεσία. Ομοίως, ο έλεγχος των πλούσιων αποθεμάτων υδρογονανθράκων στην περιοχή είναι ένας άλλος στόχος. Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, αφενός, η παρουσία των ΗΠΑ στην περιοχή αυξήθηκε, αφετέρου, κατά τη διάρκεια του συριακού εμφυλίου πολέμου, η Ρωσία εγκαταστάθηκε στρατιωτικά στη χώρα αυτή. Οι αναδυόμενες δυνάμεις του 21ου αιώνα, η Κίνα και η Ινδία, αυξάνουν επίσης την προβολή τους στην περιοχή, δημιουργώντας θερμές πολιτικές και οικονομικές σχέσεις με τις χώρες εκεί, ιδίως με το Ιράν και τη Σαουδική Αραβία.
Οι τρομοκρατικές οργανώσεις και οι μη κρατικοί φορείς που στοχεύουν στη δημιουργία ξεχωριστών κρατών συγκαταλέγονται επίσης στις σημαντικές πηγές αστάθειας στην περιοχή. Διαπιστώνεται ότι αυτά χρησιμοποιούνται με διάφορους τρόπους τόσο από περιφερειακούς όσο και από μη περιφερειακούς παράγοντες που θέλουν να ελέγξουν τη δυναμική της Μέσης Ανατολής.
Δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί μόνιμη ειρήνη και σταθερότητα στη Μέση Ανατολή χωρίς την επίλυση αυτών των τριών προβλημάτων. Είναι επίσης εξαιρετικά δύσκολο να αντιμετωπιστούν αυτά τα προβλήματα. Σε ένα παγκόσμιο περιβάλλον όπου τα Ηνωμένα Έθνη δεν μπορούν να λειτουργήσουν σύμφωνα με τους ιδρυτικούς σκοπούς και τις αρχές τους, το Παλαιστινιακό ζήτημα δεν μπορεί να επιλυθεί, έτσι δεν μπορούν να απομακρυνθούν οι εξωπεριφερειακοί παράγοντες από την περιοχή, ούτε μπορεί να διεξαχθεί μια αποτελεσματική καταπολέμηση των τρομοκρατικών οργανώσεων.
Είναι πρωταρχικό καθήκον των Ηνωμένων Εθνών να διασφαλίζουν τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια. Για να συμβεί αυτό, η μεταρρύθμιση του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών είναι απαραίτητη. Η δομή του Συμβουλίου Ασφαλείας που δημιουργήθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, υπό τις συνθήκες εκείνης της ημέρας, δεν είναι συμβατή με τις σημερινές παγκόσμιες πραγματικότητες. Πρώτα απ’ όλα, ο αριθμός των μονίμων μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας πρέπει να αυξηθεί, σύμφωνα με την αρχή της δίκαιης εκπροσώπησης. Δεύτερον, το προνόμιο του “βέτο” που παρέχεται στα μόνιμα μέλη πρέπει να τερματιστεί. Τέλος, οι αποφάσεις θα πρέπει να λαμβάνονται με ειδική πλειοψηφία.
Ένα άλλο πρόβλημα είναι η έλλειψη ενός αποτρεπτικού μηχανισμού κυρώσεων για την εφαρμογή των αποφάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών. Πολλές αποφάσεις που έλαβε το Συμβούλιο Ασφαλείας σχετικά με τη Μέση Ανατολή δεν έχουν εφαρμοστεί μέχρι σήμερα λόγω αυτής της έλλειψης.
Αναμφίβολα, τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ δεν θα θελήσουν να παραιτηθούν από τα προνόμια που τους έχουν παραχωρηθεί. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο να μην μπορέσουν να εξαλείψουν τις αστάθειες τόσο στη Μέση Ανατολή όσο και σε πολλά άλλα μέρη του κόσμου.
Στην παρούσα κατάσταση, ένας από τους παράγοντες που ευθύνονται για την έλλειψη σταθερότητας στη Μέση Ανατολή είναι η αποτυχία των πέντε παγκόσμιων δυνάμεων να καταλήξουν σε συμφωνία σχετικά με τα σχέδιά τους για την περιοχή.
Η διαφωνία αυτή έχει οδηγήσει σε συνεχείς συγκρούσεις και εντάσεις στην περιοχή. Μόλις επιτευχθεί συμφωνία μεταξύ των ΗΠΑ, της Ρωσίας και της Κίνας, και σε κάποιο βαθμό με την ΕΕ και την Ινδία σχετικά με το μέλλον της περιοχής, μπορεί να υποτεθεί ότι το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία θα την εγκρίνουν.
Σε τελική ανάλυση, οι υπολογισμοί των μεγάλων δυνάμεων στη Μέση Ανατολή είναι παράγωγο του πολυμερούς και πολύπλευρου παγκόσμιου αγώνα μεταξύ τους. Από την άποψη αυτή, δεν μπορεί να αξιολογηθεί ανεξάρτητα από τους αγώνες ισχύος σε άλλες κρίσιμες περιοχές του κόσμου.
Τα ακόλουθα βήματα μπορούν να διευκολύνουν την επίλυση των τριών βασικών προβλημάτων που απαριθμούνται στην αρχή.
Μια λύση δύο κρατών είναι απαραίτητη για το Παλαιστινιακό ζήτημα. Το ανεξάρτητο κράτος της Παλαιστίνης, με τα σύνορα του 1967 και την Ανατολική Ιερουσαλήμ ως πρωτεύουσά του, θα πρέπει να αναγνωριστεί διεθνώς. Η πραγματοποίηση αυτού εξαρτάται από την έγκριση του Ισραήλ. Αυτό μπορεί να γίνει εφικτό μόνο αν οι ΗΠΑ πείσουν το Ισραήλ. Είναι μη ρεαλιστικό να περιμένουμε ότι αυτού του είδους η πίεση θα έρθει στο εγγύς μέλλον. Επιπλέον, για να επιτευχθεί μια λύση δύο κρατών, πρέπει πρώτα απ’ όλα να επιλυθούν τεράστια προβλήματα, όπως η τύχη των Εβραίων εποίκων στα κατεχόμενα εδάφη, το αν θα επιστρέψουν οι Παλαιστίνιοι πρόσφυγες και το καθεστώς της Ιερουσαλήμ. Η διαδικασία που ξεκίνησε με τις συμφωνίες του Όσλο έχει παγώσει επί του παρόντος. Σε ένα κλίμα όπου η ανθρώπινη τραγωδία στη Γάζα συνεχίζεται, δεν είναι δυνατόν τα μέρη να συναντηθούν για μια λύση δύο κρατών. Ο στόχος ύψιστης προτεραιότητας που μπορεί να επιτευχθεί όσον αφορά την Παλαιστίνη αυτή τη στιγμή είναι να διασφαλιστεί η κατάπαυση του πυρός στη Γάζα και να φτάσει η ανθρωπιστική βοήθεια στην περιοχή.
Είναι επίσης εξαιρετικά δύσκολο για τους μη περιφερειακούς παράγοντες να αποσυρθούν. Οι ΗΠΑ διαθέτουν στρατιωτικές βάσεις σε χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, το Ιράκ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κατάρ και το Μπαχρέιν. Οι ΗΠΑ και η Ρωσία έχουν αμφότερες στρατιωτική παρουσία στη Συρία. Οι βρετανικές βάσεις στη νότια Κύπρο χρησιμοποιούνται επίσης από τις ΗΠΑ. Δεν έχει νόημα να περιμένουμε ότι αυτές οι στρατιωτικές εγκαταστάσεις και εγκαταστάσεις θα κλείσουν στο εγγύς μέλλον και ότι όλα τα ξένα στρατιωτικά στοιχεία θα εγκαταλείψουν την περιοχή. Ένα συμμαχικό ναυτικό υπό την ηγεσία των ΗΠΑ είναι τώρα παρόν στην Ερυθρά Θάλασσα, στο Στενό του Ορμούζ και στα ανοικτά του Κέρατος της Αφρικής για να διασφαλίσει την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας των εμπορικών πλοίων.
Πολλά κράτη επισημαίνουν την αστάθεια στην περιοχή της Μέσης Ανατολής και τις δραστηριότητες τρομοκρατικών οργανώσεων, καθώς και τις δραστηριότητες εξωπεριφερειακών στρατιωτικών στοιχείων όταν δικαιολογούν τη δική τους στρατιωτική παρουσία στη Μέση Ανατολή. Η σταθεροποίηση της Μέσης Ανατολής και η διασφάλιση της περιφερειακής ασφάλειας μέσω μηχανισμών που μπορούν να δημιουργήσουν οι χώρες της περιοχής θα εξαλείψει αυτή την υπάρχουσα δικαιολογία για τους μη μεσανατολικούς παράγοντες. Ωστόσο, πρόκειται για έναν φαύλο κύκλο. Διότι το να έχει κανείς λόγο στη δυναμική της Μέσης Ανατολής, η οποία είναι μια εξαιρετικά στρατηγική περιοχή στην παγκόσμια ισορροπία ισχύος, απαιτεί στρατιωτική παρουσία.
Εάν οι σημερινοί μη μεσανατολικοί δρώντες αποσυρθούν, υπάρχει η πιθανότητα άλλοι διεθνείς δρώντες να φέρουν τη στρατιωτική τους παρουσία στην περιοχή. Συνοψίζοντας, η πλήρης σταθεροποίηση της περιοχής δεν είναι μια κατάσταση που προτιμούν οι μη περιφερειακοί παράγοντες που θέλουν να έχουν λόγο στη Μέση Ανατολή.
Τέλος, οι δραστηριότητες τρομοκρατικών ομάδων και άλλων μη κρατικών φορέων που υποστηρίζονται από ένα τμήμα περιφερειακών ή εξωπεριφερειακών φορέων θέτουν σε κίνδυνο την ειρήνη στη Μέση Ανατολή. Απαιτείται αποτελεσματική καταπολέμηση όλων των τρομοκρατικών οργανώσεων, ιδίως του ISIS, του PKK και του PYD-YPG. Αυτές οι τρομοκρατικές οργανώσεις απειλούν την ασφάλεια όλων των χωρών της περιοχής. Η τρομοκρατική οργάνωση PKK είναι υπεύθυνη για τον θάνατο δεκάδων χιλιάδων Τούρκων πολιτών από το 1984. Το PYD-YPG, το συριακό παρακλάδι του PKK, ελέγχει το ένα τρίτο της Συρίας και συνεχίζει να διχάζει τη χώρα. Το ISIS είναι μια τρομοκρατική ομάδα που στοχεύει κυβερνήσεις στη Συρία, το Ιράκ και άλλες αραβικές χώρες και πρέπει να εξαλειφθεί πλήρως.
Στο πλαίσιο των αποφάσεων που θα λάβει το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ για την αποτελεσματική καταπολέμηση των τρομοκρατικών οργανώσεων στην περιοχή, είναι απαραίτητο να κοπεί η χρηματοδότηση της τρομοκρατίας, να εξαλειφθούν οι δυνατότητες προπαγάνδας και εκπροσώπησης των οργανώσεων αυτών σε άλλες χώρες και τέλος να ληφθούν και να εφαρμοστούν αποτελεσματικά πολυμερή στρατιωτικά μέτρα. Ωστόσο, ορισμένες χώρες της περιοχής δεν επιθυμούν να καταπολεμήσουν αποτελεσματικά τις οργανώσεις αυτές, οι οποίες έχουν καταστεί χρήσιμα εργαλεία για τα δικά τους βραχυπρόθεσμα συμφέροντα. Παρομοίως, ορισμένοι εξωπεριφερειακοί παράγοντες υποστηρίζουν επίσης τις δραστηριότητες των τρομοκρατικών ομάδων με το σκεπτικό ότι τους βοηθούν στον αγώνα κατά του ISIS. Στην περίπτωση αυτή, οι περιφερειακοί και εξωπεριφερειακοί παράγοντες ενδέχεται να υιοθετήσουν μια εξαιρετικά άχρηστη στάση: “ο δικός μου τρομοκράτης είναι καλός, ο δικός σου είναι κακός”.
Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα προβλήματα της Μέσης Ανατολής, αποτελεί πικρή αλήθεια ότι η πρόοδος προς την κατεύθυνση της λύσης δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς τον σεβασμό τεσσάρων βασικών αρχών. Οι αρχές αυτές περιλαμβάνουν την πλήρη συμμόρφωση με τις αποφάσεις του ΟΗΕ σχετικά με την περιοχή, τον αμοιβαίο σεβασμό των συνόρων και της εδαφικής ακεραιότητας των χωρών, τη μη ανάμειξη στις εσωτερικές υποθέσεις και την πλήρη συμμόρφωση με τους διεθνείς κανονισμούς σχετικά με τους εξοπλισμούς.
Πέρα όμως από όλα αυτά, όλα τα κράτη αναμένεται να συμμορφωθούν με τις δύο αρχές που αποτελούν τη βάση του διεθνούς δικαίου. Πρόκειται για τις αρχές “pacta sunt servanda” (οι συμφωνίες πρέπει να τηρούνται) και “bona fide” (καλή πίστη). Ο τρόπος για να εξασφαλιστεί όχι μόνο η πολυπόθητη σταθερότητα στη Μέση Ανατολή, αλλά και η ειρήνη και η ηρεμία σε ολόκληρο τον κόσμο, είναι μέσω της αυστηρής τήρησης αυτών των δύο αρχών από όλα τα μέλη του ΟΗΕ.
Erol User
